Etymologie, Etimología, Étymologie, Etimologia, Etymology, (griech.) etymología, (lat.) etymologia, (esper.) etimologio
NL Königreich der Niederlande, Reino de los Países Bajos, Royaume des Pays-Bas, Regno dei Paesi Bassi, Kingdom of the Netherlands, (esper.) Niederlando
Ismus, Ismo, Isme, Ismo, Ism, (esper.) ismoj

VA-Ismen

"§"
ad- (W3)

Etymologische (standaard)werken

M. Philippa, F. Debrabandere, A. Quak, T. Schoonheim en N. van der Sijs (2003-2009) Etymologisch Woordenboek van het Nederlands, 4 delen, Amsterdam

"ad-" voorv.

Dit is oorspr. het Latijnse voorzetsel en voorvoegsel "ad-", voor bepaalde medeklinkers geassimileerd tot "a-" plus diezelfde medeklinker, waarna de twee gelijke medeklinkers soms weer tot één gereduceerd werden ("*ad-spect-" > "*as-spect-" > "aspect"). De betekenis van het voorzetsel is "naar", "op", "tot".

Het Latijnse voorzetsel is verwant met: os. "at"; ohd. "az"; ofri. "et"; oe. "æt" (ne. "at"); on. "at"; got. "at".

In de Romaanse talen heeft Latijn "ad" zich ontwikkeld tot Frans "a", Italiaans, Spaans, Portugees "a". In de overige Indo-Europese talen heeft "ad" geen verwanten.

Als voorvoegsel komen "ad-" en zijn vormvarianten alleen voor in Latijnse leenwoorden, die al dan niet via het Frans en soms ook het Engels in het Nederlands zijn terechtgekomen. Voorbeelden zijn:

• "adjudant",
• "adoptie",
• "advertentie", met assimilatie
• "acclimatiseren",
• "accent",
• "affectie",
• "agressie",
• "akkoord",
• "annuleren",
• "appreciëren",
• "arriveren",
• "aspect",
• "assertief".

De dubbele Latijnse medeklinkers werden in het Oudfrans gereduceerd tot enkele. Later werd bij deze woorden soms weer de oorspr. spelling ingevoerd. In het Engels, dat in de Middeleeuwen zoveel woorden uit het Frans had overgenomen, gebeurde dat nog meer. Zo konden verschillen ontstaan als

• Nederlands "adres" - Frans "adresse" tegenover Engels "address", en
• Nederlands "agressie" - Frans "agression" tegenover Engels "aggression".

De betekenis van het voorvoegsel in de Latijnse bronwoorden is meestal "naar", "tot", zoals in bijv.

• "admissie",
• "adres",

ook wel ‘bij’ (toevoeging of positioneel), zoals in bijv.

• "adhesie",
• "affiniteit",
• "accumulator",
• "acquisitie".

Daarnaast vormt "ad-" causatieve werkwoorden, zoals bij

• "amortiseren" (zie "amortisatie"),
• "arresteren",
• "assimileren".

P.A.F. van Veen en N. van der Sijs (1997), Etymologisch woordenboek: de herkomst van onze woorden, 2e druk, Van Dale Lexicografie, Utrecht/Antwerpen

"ad-" [voorvoegsel in woorden van lat. herkomst] {vgl. advent 1236} - latijn "ad-" met de betekenis "naar iets toe", "tot", "bij", "gedurende", "tegen", "volkomen",

• voor een klinker en voor "d", "h", "j", "m", "v": "ad-",
• voor "sc", "sp", "st": "a-",
• voor "c", "f", "g", "l", "n", "p", "q", "r", "s", "t": "ac-", "af-", "ag-", "al-", "an-", "ap-", "ar-", "as-" en "at-";

verwant met gotisch "at", oudhoogduits "az", oudfries "et", "it", engels "at".

Thematische woordenboeken

Nicoline van der Sijs (2005), Groot Leenwoordenboek

• "ac-" (Latijn "ac-" of Frans "ac-")
• "ad" (Engels "ad")
• "ad-" (Latijn "ad-" of Frans "ad-")
• "af-" (Latijn "af-" of Frans "af-")
• "ag-" (Latijn "ag-" of Frans "ag-")
• "ak-" (Latijn "ac-" of Frans "ac-")
• "al-" (Latijn "al-" of Frans "al-")
• "ap-" (Latijn "ap-" of Frans "ap-")
• "ar-" (Latijn "ar-" of Frans "ar-")
• "as-" (Latijn "as-" of Frans "as-")
• "at-" (Latijn "at-" of Frans "at-")

P.H. van Laer (1949), Vreemde woorden in de natuurkunde, Groningen/Batavia.

"Ad-" (Lat.; praep. en eerste lid in samenstellingen; de "d" wordt vaak geassimileerd aan den er op volgenden medeklinker, soms ook weggelaten; b.v. "adsp." wordt "asp.").

• 1. Geeft de richting van beweging aan naar iets "toe", "tot", "naar ... toe";
• 2. "bij", "aan";
• 3. zonder duidelijke betekenis.

"§"
solarium
(W3)

"SOLARIUM", o., "zonnebad"; plaats waar zaken, personen of dieren geheel aan de zon blootgesteld kunnen worden.

solarium zn. "zonnebank"

Nnl. "solarium" = "zonnewijzer"; "een aan de zon blootgestelde plaats", "een plat dak’ [1863; Kramers]; in ieder huis heeft zijn eigen solarium, dit is een open ruimte, waar de zon vrijen toegang heeft en waar men zonnebaden kan nemen [1927; Leeuwarder Courant], "zonnebank" in Solarium model 500 W. Bijzonder geschikt voor gelijktijdige bestraling van meerdere personen in "zonnekamer" (advertentie Philips) [1955; Leeuwarder Courant].

Wrsch. in de huidige betekenis ontleend aan Engels "solarium" = "terras of ruimte om te zonnebaden" [1894; OED], dat ontleend is aan Latijn "solarium" = "zonnewijzer"; "plat dak", "terras"; "bovenste verdieping waar de zon komt", zie verder "zolder".

In het Engels betekende het woord al eerder "ruimte met veel glas zodat het licht kan binnendringen" [1891; OED] en "terras of ruimte om te zonnebaden" [1894; OED]. Hieruit is later de kunstmatige variant van de "zonnebank" ontwikkeld [1960; OED].

"solarium" [(kunstmatig) "zonnebad"] {1901-1925} - engels "solarium" [idem] - latijn "solarium" ["zonnewijzer", "plat dak", "balkon", "terras"], van "sol" = "zon" + "-arium", dat "de plaats waar" aanduidt.

"solarium" inrichting voor (kunstmatig) zonnebad 1912 [KKU] - Engels

"solarium" zn. onz., -s en "solaria". 1. Vertrek met een *solarium (bet. 2).

Solariums (...) winnen snel aan populariteit. WELZIJN april 1982, 11. 2. Lichtbak met ultraviolet- en infraroodlampen die de huid bruin doen worden.

...
Hoe geleende woorden eigen woorden worden

De geleende woorden verliezen vaak hun vreemde uiterlijk, want ze worden aangepast aan de grammatica en het klanksysteem van het Nederlands. Na aanpassing behoren ze volledig tot de woordenschat van het Nederlands. Zo is het woord "zolder", afkomstig van het Latijnse woord "solarium", in alle opzichten aangepast aan de Nederlandse taal. Het wordt op dezelfde manier verbogen als andere Nederlandse zelfstandige naamwoorden ("zolders", "zoldertje") en er kan een lidwoord voor worden gezet (de zolder). Ook de klank, spelling en grammatica van leenwoorden als "keizer", ontleend aan het Latijn ("caesar"), "peinzen", ontleend aan het Frans ("penser"), en "pienter", ontleend aan het Maleis of het Javaans ("pintar"), zijn helemaal vernederlandst.
...

solarium 1.0

aan de zon blootgestelde buitenruimte die bestemd is om te zonnebaden; terras dat op de zon ligt; terras waarop men optimaal van de zon kan genieten; terras waarop men lekker in de zon kan zitten of liggen; zonneterras
...

"solarium": inrichting voor (kunstmatig) zonnebad 1912 [KKU] - Engels

- sol -

L : "Sol" - "Zon"

Nederlands	betekenis	Engels	Frans
----------	-----------------------------------------------------------	-------------	---------------------
	zonnesteek		insolation
parasol	zonnescherm	parasol	parasol (ombrelle)
	de Zon, onze ster		le Soleil
	zonnecel, fotovoltaische cel	solar cell	cellule solaire
	zonnedag, 24	solar day	jour solaire
	zonsverduistering	solar eclipse	éclipse du Soleil
	zonnestelsel	solar system	système solaire
solarium	ruimte voor zonnebaden; zonnebank	solarium	solarium
solstitium	zonnewende: zon staat stil bij keerkring (21 juni, 22 dec.)	solstice	solstice
	zonnebloem		tournesol (hélianthe)

"§"
Tabula rasa (W3)

tabula rasa

"tabula rasa" [een nog onbeschreven blad]

zelfstandig naamwoord ; datering: 1863;

thema: taalkunde

Klik hier voor de volledige woordfiche

"tabula rasa" "een nog onbeschreven blad" - Indonesisch "tabula rasa" "een nog onbeschreven blad"; "nieuwkomer", "novice".

...
woordfeit

"Tabula rasa" is een Latijnse woordgroep die letterlijk "uitgewist" / "schoongeveegd schrijfplankje" betekent. In de tijd van de oude Romeinen werd er vaak geschreven op plankjes die met een laagje was bedekt waren. Je kon het geschrevene eenvoudig uitwissen als je het plankje opnieuw wilde gebruiken. Je had dan wat in het Nederlands vaak een schone lei of een onbeschreven blad wordt genoemd; net als "tabula rasa" worden deze uitdrukkingen vooral in figuurlijke zin gebruikt.

"Tabula" betekende in het klassiek Latijn in het algemeen "plank", "plaat"; een specifiekere betekenis was "schrijfplankje". Het woord leeft in het Nederlands voort als "tafel". Het woord "rasa" is de vrouwelijke vorm van het voltooid deelwoord van "radere" = "wegkrabben", "uitwissen".